როგორ ინახება ქართული ფოლკლორი ონლაინ კატალოგში
როცა ზეპირი ტრადიცია კატალოგში ხვდება
ზეპირი ტრადიციის შენახვა მხოლოდ ჩანაწერის გაკეთებას არ ნიშნავს. როცა სიმღერას, ცეკვას, თქმულებას ან რიტუალის აღწერას არქივში ვათავსებთ, მას ახალ გარემოში გადავყრით: ამბავი, რომელიც ადრე ოჯახში, სოფელში ან კონკრეტულ დღესასწაულზე არსებობდა, ახლა საძიებო ველში, ფოტოსურათში, აუდიოფაილში ან აღწერილობის რამდენიმე სტრიქონში ჩნდება.
ამ ცვლილებას დაკარგვადაც შეიძლება შევხედოთ და გაგრძელებადაც. ორივე შეფასება ნაწილობრივ მართებულია. ჩანაწერი ხმას ინარჩუნებს, მაგრამ იმ სიტუაციას ვეღარ იმეორებს, რომელშიც ეს ხმა იყო ნათქვამი. ამიტომ ჩემთვის მნიშვნელოვანია არა მხოლოდ ის, რა მასალაა დაცული, არამედ ისიც, როგორ არის იგი დალაგებული და რა გზით შეიძლება მასთან მისვლა.
კატალოგი როგორც თარგმანი Folk Catalog, საქართველოს ზეპირი და საშემსრულებლო მემკვიდრეობის ბილინგვური ონლაინ კატალოგი, აერთიანებს მე-19 და მე-20 საუკუნეების ტრადიციული მუსიკისა და ქორეოგრაფიის მასალებს. აღწერილობებთან ერთად იქ გვხვდება წერილობითი დოკუმენტები, ფოტოსურათები, აუდიო და ვიდეო ჩანაწერები.
ბილინგვურობა აქ მხოლოდ ტექნიკური მოხერხებულობა არ არის. ეს ერთგვარი თარგმნის პროცესია. ქართული სახელები, ადგილები და შესრულების ტერმინები ინგლისურ საძიებო სივრცეში გადადის, ხოლო ქართული მომხმარებლისთვის უცხო არქივული ლოგიკა უფრო ხელმისაწვდომი ხდება. თარგმნისას კი ყოველთვის ჩნდება არჩევანი: რომელი სიტყვა შეინარჩუნოს თავისი ფორმით, რომელი განიმარტოს და რომელი დარჩეს ორაზროვანი.
ფოლკლორში ეს განსაკუთრებით მგრძნობიარე საკითხია. ერთი და იგივე სიმღერის სახელწოდება სხვადასხვა სოფელში შესაძლოა ოდნავ განსხვავებულად ჟღერდეს. ზოგჯერ ერთი სიტყვა მიუთითებს შესრულების წესზე, ზოგჯერ კი მხოლოდ ადგილობრივ მეხსიერებაში გასაგებ ამბავს ინახავს. კატალოგი ამ სხვაობებს ვერ გააქრობს, მაგრამ შეუძლია მათი ხილვა გახადოს.
რას ცვლის დალაგება ზეპირი მასალის გადაცემისას მეხსიერება იშვიათად მუშაობს ცალკე ფაილებად. მომღერალს შეიძლება სიმღერა გაახსენდეს კონკრეტული ადამიანის ხმით, ქორწილის ადგილით, გვარის ისტორიით ან იმ ფრაზით, რომელსაც ტექსტში უცნაურად ინარჩუნებს. არქივში კი მასალა კლასიფიცირდება: ჟანრით, რეგიონით, თარიღით, შემსრულებლით, ფორმატით.
ეს კლასიფიკაცია აუცილებელია, მაგრამ ნეიტრალური არ არის. როცა მასალას კატეგორიაში ვათავსებთ, ვამბობთ, რომ რაღაც უფრო მნიშვნელოვანი კავშირის დასაწყებად გამოდგება. მაგალითად, მკვლევარმა შეიძლება ერთ რეგიონში ჩაწერილი რამდენიმე შესრულება იპოვოს და მათ შორის მსგავსება დაინახოს. სხვა შემთხვევაში კი სწორედ განსხვავება გახდეს მთავარი: როგორ იცვლება ერთი მელოდია მდინარის ერთ ნაპირზე და როგორ გადადის იგი მეზობელ ენაში ან თემში.
ჩემი ინტერპრეტაციით, კარგი კატალოგი პასუხების საწყობი კი არა, შედარების მოწყობილობაა. ის არ უნდა გვარწმუნებდეს, რომ ტრადიციის საბოლოო სახე უკვე დადგენილია. პირიქით, მასალებს შორის მანძილი და გადაკვეთა უნდა დაგვანახოს.
ჩანაწერი და მისი ჩრდილი ნებისმიერ არქივულ ერთეულს აქვს ჩრდილი, ანუ ის, რაც ჩანაწერში სრულად ვერ ხვდება. ფოტოსურათი ვერ გვიჩვენებს ფოტოგრაფის წინ მდგომი ადამიანების საუბარს. აუდიო შეიძლება ინარჩუნებდეს ხმას, მაგრამ ვერ გადასცემდეს ოთახის განწყობას, მსმენელთა რეაქციას ან იმ მიზეზს, რის გამოც სწორედ ეს ტექსტი შეირჩა. აღწერილობა კი ხშირად მკვლევრის ენით გვიყვება იმას, რაც სხვებისთვის საკუთარ ენაზე იყო ცოცხალი.
ამიტომ ასეთ კატალოგებში მუშაობისას წყაროსთან სიფრთხილე მჭირდება. ჩანაწერში დაცული ფორმა უნდა განვასხვავო ჩემი დასკვნისგან. თუ ერთი სიმღერის რამდენიმე ვარიანტს ვადარებ, არ უნდა ვთქვა, რომ ისინი ერთი უცვლელი ტრადიციის ნიმუშებია მხოლოდ იმიტომ, რომ საერთო მოტივი აქვთ. შესაძლოა მათ საერთო წარმოშობა ჰქონდეთ, მაგრამ შესაძლოა მსგავსება მოგვიანებით გავრცელებულმა რეპერტუარმა შექმნა.
კატალოგის ღირებულება სწორედ ამ ფრთხილი მუშაობის შესაძლებლობაშია. იქ თავმოყრილი მასალა ტრადიციას მინის ქვეშ არ კეტავს. იგი გვაძლევს საშუალებას, დავაკვირდეთ, როგორ მოძრაობს ხმა ადამიანებს, ადგილებს, ენებსა და თაობებს შორის. ზეპირი მემკვიდრეობა მაშინაც აგრძელებს ცხოვრებას, როცა იგი ციფრულ ფაილად ინახება, ოღონდ უკვე სხვა წესებით და სხვა მსმენელისთვის.