स्थानीय आवाज कसरी अभिलेख गर्ने
छिमेकको बसस्टपमा सुनिने साना आवाजहरू पनि अभिलेख हुन्
हिजो बिहान कामतिर निस्कँदा छिमेकको बसस्टपमा सामान्यभन्दा धेरै बेर उभिनुपर्यो। बस ढिलो थियो, चिया पसलमा पानी उम्लिरहेको आवाज आइरहेको थियो, एकजना विद्यार्थीले फोनमा कसैलाई बाटो बुझाइरहेका थिए, अनि पसल अगाडिको फलामे सटर आधा उठ्दा घर्षणको लामो आवाज सुनियो। यीमध्ये कुनै कुरा ठूलो समाचार होइनन्। तर केही वर्षपछि यही बसस्टप कस्तो थियो भनेर सम्झन खोज्दा, हामीसँग प्रायः फोटो पनि नहुन सक्छ, आवाज त झन् हुँदैन।
ध्वनि किन छुट्छ? हामीले स्थानीय ठाउँको सम्झना प्रायः भवन, पुराना बोर्ड, सडक वा मानिसको फोटोबाट राख्छौँ। ध्वनि भने पृष्ठभूमिमा हराउँछ। बसको ब्रेक लाग्दा आउने हावा, माइक्रोबसको सहचालकले बोलाउने रुट, पसल खोल्दा बज्ने रेडियो, बिहानै फोहोर उठाउन आउने गाडीको संकेत, यी सबै ठाउँको दैनिक परिचय हुन्। केही वर्षपछि सडक चौडा होला, पसलको नाम फेरिएला, बसको रुट बदलिएला। त्यतिबेला एउटा छोटो field recording ले नक्सामा नदेखिने कुरा सम्झाउन सक्छ।
रिकर्ड गर्दा ध्यान दिनुपर्ने कुरा यसका लागि महँगो उपकरण अनिवार्य छैन। सानो handheld recorder वा राम्रो मोबाइलले पनि सुरु गर्न सकिन्छ। तर मानिसको अनुहारजस्तै मानिसको निजी कुराकानी पनि अनुमति बिना रेकर्ड गरेर सार्वजनिक गर्नु ठीक हुँदैन। भीडको सामान्य वातावरणीय आवाज र कुनै व्यक्तिको स्पष्ट अन्तर्वार्ता अलग कुरा हुन्। म आफैँले रेकर्ड गर्दा स्थान, मिति र समय नोट गर्छु। उदाहरणका लागि, ‘बिहान ८:१०, फलानो टोलको बसस्टप, पानी परेपछि सडकमा गाडीको आवाज’ भनेर लेखेँ भने पछि फाइल खोज्न सजिलो हुन्छ।
सानो अभिलेख, ठूलो उपयोग यस्ता रेकर्डहरू तुरुन्तै उपयोगी नदेखिन सक्छन्। तर स्थानीय इतिहासका विद्यार्थी, डकुमेन्ट्री बनाउने व्यक्ति, रेडियो कार्यक्रम वा आफ्नै परिवारको सम्झनाका लागि यसको अर्थ हुन्छ। पुराना नेपाली गीत सुन्दा पनि मलाई गीतभन्दा बीचमा सुनिने हलको ताली, रेडियो उद्घोषकको शैली वा रेकर्डिङको हल्का noise ले समय सम्झाउँछ। सफा आवाज मात्र इतिहास होइन, त्यो समयको असजिलो, भीड र आकस्मिक आवाज पनि त्यसकै भाग हो।
तपाईंको टोलमा के हराउँदैछ? कहिलेकाहीँ ३० सेकेन्डको आवाज टिपेर राख्नु पर्याप्त हुन्छ। बसपार्कको पुरानो बोलाउने शैली, गल्लीको बिहानको घण्टी, चिया पसलको भाँडा राख्ने लय, वा वर्षामा एउटै ठाउँमा जम्ने पानीमाथि गुडेको साइकल। यस्ता ध्वनि कसैको व्यक्तिगत उपलब्धि होइनन्, साझा छिमेकको सामग्री हुन्। सार्वजनिक प्रयोग गर्ने हो भने अनुमति, सन्दर्भ र मिति चाहिन्छ। नत्र आफ्नै निजी संग्रहमा राखे पनि हुन्छ। मलाई लाग्छ, काठमाडौंको कथा केवल ठूला स्मारक र प्रसिद्ध ठाउँमा छैन। हामी दैनिक हिँड्ने बसस्टपमा पनि त्यो कथा बोलिरहेको हुन्छ।