नेपाल रूस सम्बन्धका ७० वर्षले के सिकाउँछ
७० वर्षको सम्बन्धलाई समारोहभन्दा पर कसरी पढ्ने
नेपाल र रूसबीच कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापना भएको ७० वर्ष पुगेको अवसरमा दुवै देशका परराष्ट्रमन्त्रीले बधाई सन्देश आदानप्रदान गरेका छन्। नेपालको तर्फबाट शिशिर खनाल र रूसका तर्फबाट Sergey Lavrov ले पठाएका सन्देशमा द्विपक्षीय सहकार्यलाई अझ बलियो र विविध बनाउने रुचि व्यक्त भएको परराष्ट्र मन्त्रालयको आधिकारिक विवरण मा उल्लेख छ।
सम्बन्धको अर्थ कागजमा मात्र हुँदैन कूटनीतिक सम्बन्धका वार्षिकोत्सवहरू प्रायः औपचारिक भाषा, झण्डा र बधाई सन्देशमा सीमित देखिन्छन्। तर ७० वर्ष लामो सम्बन्धलाई नागरिकको जीवनसँग जोडेर हेर्दा प्रश्न अलि फरक हुन्छ, यसले विद्यार्थी, पाठक, कलाकार, अनुसन्धानकर्ता वा सामान्य परिवारका लागि के बाटो खोल्यो?
नेपालजस्तो देशका लागि विदेश सम्बन्ध केवल ठूला सम्झौता वा उच्चस्तरीय भेटघाटको विषय होइन। छात्रवृत्ति, भाषा अध्ययन, वैज्ञानिक सहकार्य, सांस्कृतिक आदानप्रदान, अभिलेखको पहुँच र विपद्का बेला सहयोग जस्ता क्षेत्रले सम्बन्धलाई व्यवहारमा देखाउँछन्। यी कुरा समाचारको छोटो शीर्षकमा नअटाउन सक्छन्, तर मानिसको अवसर र बुझाइमा तिनको प्रभाव लामो हुन सक्छ।
‘विविध सहकार्य’लाई ठोस बनाउने ठाउँ दुवै पक्षले सहकार्यलाई बलियो र विविध बनाउने इच्छा व्यक्त गर्नु सकारात्मक संकेत हो, तर यस्तो वाक्यपछि ठोस प्राथमिकता आवश्यक हुन्छ। उदाहरणका लागि, नेपाली विश्वविद्यालय र रूसी शैक्षिक संस्थाबीच सार्वजनिक अनुसन्धान कार्यक्रम बन्न सक्छन्। हिमाली भूगोल, जलवायु, भूकम्पीय जोखिम, भाषा अध्ययन र सार्वजनिक स्वास्थ्यजस्ता विषयमा साझा कामको सम्भावना देखिन्छ।
सांस्कृतिक क्षेत्रमा पनि सम्बन्ध केवल औपचारिक प्रदर्शनमा सीमित हुनुपर्दैन। नेपाली साहित्यका रूसी अनुवाद, रूसी साहित्यका नयाँ नेपाली अनुवाद, फिल्म प्रदर्शन, लोकसंगीतका अभिलेख र पुस्तकालयहरूबीच सामग्री आदानप्रदानले दुई देशका समाजलाई नजिकबाट बुझ्न मद्दत गर्न सक्छ। अनुवादमा एउटा राम्रो पुस्तक कहिलेकाहीँ दर्जनौँ भाषणभन्दा बढी टिकाउ पुल बन्छ।
साना संस्थाको दृष्टिबाट सामुदायिक पुस्तकालयमा काम गर्दा मलाई एउटा कुरा बारम्बार देखिन्छ, अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धबारे जानकारी धेरैजसो राजधानीका विशेषज्ञ र सरकारी संस्थामै सीमित रहन्छ। विद्यार्थी वा स्थानीय पाठकले आधिकारिक दस्तावेज पढ्न चाहँदा त्यसको सरल नेपाली व्याख्या, सन्दर्भ सामग्री र छलफलको अवसर कम हुन्छ।
७० वर्षको अवसरमा विद्यालय, पुस्तकालय र सांस्कृतिक केन्द्रहरूले नेपाल-रूस सम्बन्धको इतिहासबारे सानो पाठचक्र, पुस्तक प्रदर्शनी वा वृत्तचित्र छलफल गर्न सके राम्रो हुन्थ्यो। त्यसमा उपलब्धिहरू मात्र होइन, सम्बन्धका जटिलता, फरक राजनीतिक प्रणाली र नागरिक तहमा देखिएका सीमाहरू पनि इमानदारीपूर्वक राखिनुपर्छ। मित्रता भन्नु असहमति लुकाउनु होइन, एकअर्कालाई स्पष्ट रूपमा बुझ्ने अभ्यास पनि हो।
यो वार्षिकोत्सवले कम्तीमा एउटा उपयोगी बहस सुरु गर्न सक्छ, आगामी १० वर्षमा नेपालले कुन प्रकारको सहकार्यलाई प्राथमिकता दिने? सरकारी वक्तव्यभन्दा बाहिर, यसको उत्तर विद्यार्थी, शिक्षक, कलाकार, अनुसन्धानकर्ता र स्थानीय पाठकको आवाजमा पनि खोजिनुपर्छ।
फेरि सोध्नुपर्ने प्रश्न ७० वर्षको इतिहासलाई सम्मान गर्ने सबैभन्दा राम्रो तरिका नयाँ स्मारक थप्नु मात्र होइन, सम्बन्धलाई जनताको ज्ञान, सीप र अवसरसँग जोड्नु हो। अबको सहकार्य कति विविध र कति खुला हुन्छ, त्यसले यस वार्षिकोत्सवको वास्तविक अर्थ तय गर्नेछ।