काठमाडौंका फुटपाथ किन महत्त्वपूर्ण छन्
काठमाडौंलाई बुझ्न कहिलेकाहीँ बस होइन, पैदल हिँड्नुपर्छ
बिहान काममा निस्कनुअघि केही दिन म छोटो पैदल यात्रा गर्छु। दूरी धेरै हुँदैन, प्रायः एउटा बस स्टपदेखि अर्को गल्लीसम्म मात्र। तर यही बाटोले काठमाडौंको दैनिक जीवनबारे समाचारमा नदेखिने धेरै कुरा देखाउँछ। कुन ठाउँमा फुटपाथ अचानक हराउँछ, कुन चोकमा पानी जम्छ, कुन पसलले सडकतिर सामान फैलाउँछ, र कुन बस स्टपमा मानिसहरू छाता मिलाएर उभिन्छन्।
फुटपाथ केवल हिँड्ने ठाउँ होइन फुटपाथ राम्रो हुनु भनेको पैदल यात्रीलाई सुविधा दिनु मात्र होइन। यो सहरले कसलाई प्राथमिकता दिन्छ भन्ने संकेत पनि हो। ज्येष्ठ नागरिक, विद्यालय जाने बालबालिका, भारी बोकेर हिँड्ने कामदार, ह्वीलचेयर प्रयोग गर्ने व्यक्ति, सबैका लागि बाटोको सानो उचाइ, खुला ठाउँ र सुरक्षित मोडको अर्थ फरक हुन्छ। हामीले प्रायः सडक चौडा बनाउने कुरा गर्छौं, तर सडकछेउको दुई फिट ठाउँले दिनभरि कति मानिस समेट्छ भन्ने हिसाब कमै हुन्छ।
सानो सुधारको ठोस हिसाब कुनै गल्ली सुधार्ने हो भने ठूला योजना र चम्किला डिजाइनभन्दा पहिले केही साधारण प्रश्न उपयोगी लाग्छन्। बिहान र बेलुका सबैभन्दा धेरै मानिस कुन समयमा हिँड्छन्? पानी कहाँ थुप्रिन्छ? बसबाट ओर्लेपछि सुरक्षित रूपमा सडक कसरी काट्ने? पसल, विद्यालय र घरको प्रवेशद्वार अवरुद्ध त छैन? यस्ता विवरण नापेपछि समाधान पनि स्पष्ट हुन्छ, नाली सफा गर्ने, पोल सार्ने, फुटपाथमा अनावश्यक अवरोध हटाउने वा बस स्टपमा एउटा साधारण छानो राख्ने।
शहरसँगको व्यक्तिगत सम्बन्ध पैदल हिँड्दा काठमाडौं कम अमूर्त लाग्छ। नक्सामा एउटा रेखा देखिने ठाउँमा वास्तविक जीवनमा चिया पसल, साइकल मर्मत गर्ने दाइ, स्कुलको घण्टी र हतारिएका यात्रु हुन्छन्। हुन त, पैदल हिँडेर सबै समस्या बुझिँदैन। तर निर्णय गर्ने मानिसहरूले कहिलेकाहीँ गाडीबाट ओर्लेर यही छोटो दूरी हेरे भने प्राथमिकता बदलिन सक्छ। सार्वजनिक ठाउँका ठूला सुधारहरू प्रायः यस्तै साना असुविधालाई गम्भीरतापूर्वक लिनबाट सुरु हुन्छन्।